Peil.Burgerschap & ICCS
Jongeren ontwikkelen de kennis, houding en vaardigheden die hen in staat stellen actief deel te nemen aan de samenleving. Deze maatschappelijke ontwikkeling staat in het onderwijs bekend onder de noemer ‘burgerschap’. Van scholen wordt een bijdrage verwacht aan de bevordering van burgerschap van jongeren. Daarvoor is inzicht in de ontwikkeling van burgerschapskennis, houdingen en vaardigheden van jongeren van belang, net als inzicht in de wijze waarop scholen onderwijs gericht op het bevorderen van burgerschap vormgeven. In Nederland wordt daarom landelijk peilingsonderzoek gedaan naar burgerschapsonderwijs (Peil.Burgerschap). Nederland neemt bovendien deel aan de International Civic and Citizenship Education Study (ICCS).
In Peil.Burgerschap wordt onderzoek gedaan op een landelijk representatieve steekproef scholen in het basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, speciaal onderwijs, voortgezet speciaal onderwijs en voortgezet onderwijs. Het onderzoek levert belangrijke inzichten op over de stand van zaken voor wat betreft de burgerschapscompetenties die jongeren ontwikkelen en het burgerschapsonderwijs dat zij krijgen.
In ICCS worden de burgerschapscompetenties van leerlingen in het tweede leerjaar en de invulling van burgerschapsonderwijs in het voortgezet onderwijs onderzocht. Nederland nam eerder deel aan ICCS in 2009, 2016 en 2022, waarbij het onderzoek onder andere liet zien dat het burgerschapsonderwijs en de resultaten daarvan op Nederlandse scholen achterblijven bij vergelijkbare landen.
Waarom onderzoek naar burgerschapsonderwijs?
De laatste jaren zien we dat de burgerschapscompetenties van jongeren en het burgerschapsonderwijs op scholen steeds meer in de belangstelling staan. Die aandacht komt vooral voort uit signalen dat het er niet goed voor staat met de burgerschapscompetenties van Nederlandse jongeren. Dit uit zich onder andere in zorgen over de politieke of maatschappelijke betrokkenheid van jongeren, achterblijvende democratische kennis en grote verschillen tussen leerlingen die verschillende onderwijsniveaus volgen. Zo lieten lieten eerdere onderzoeken bijvoorbeeld zien dat verschillen tussen leerlingen naar gelang naar welke school zij gaan of welk onderwijsniveau zij volgen relatief groot zijn.
Ook het burgerschapsonderwijs dat de scholen geven krijgt recent veel aandacht. De Inspectie van het Onderwijs is al een aantal jaren kritisch over de kwaliteit van het onderwijs op dit gebied. Recent heeft de minister daarom de wet ‘verduidelijking van de burgerschapsopdracht aan scholen in het funderend onderwijs’ opgesteld, deze is op 1 augustus 2021 in werking getreden. Die nieuwe wettelijke opdracht schrijft onder andere voor dat scholen leerlingen kennis en respect moeten bijbrengen voor de basiswaarden van de democratische rechtsstaat, dat scholen daar doelgericht en samenhangend aan werken, en dat scholen dit evalueren en hierover verantwoording afleggen.
Al die aandacht voor burgerschapscompetenties en burgerschapsonderwijs, gecombineerd met de zorgen die bestaan over de kwaliteit van het aanbod en de uitkomsten, maakt het van belang om hier onderzoek naar te doen. Omdat het ICCS onderzoek in meerdere landen plaatsvond, maakt dit het bovendien mogelijk om de uitkomsten te vergelijken met andere landen. Op die manier kunnen vergelijkingen gemaakt worden tussen leerlingen, tussen scholen, en tussen Nederland en andere landen. Dit onderzoek draagt daarmee bij aan ontwikkeling van wetenschappelijke kennis over wat werkt bij burgerschapsonderwijs, maar biedt deelnemende scholen ook een spiegel om hun onderwijs te kunnen evalueren en ontwikkelen.
Wanneer vindt het onderzoek plaats?
Voorafgaand aan de hoofdstudie wordt in het voorjaar van 2026 een voorstudie (de “Field Trial”) uitgevoerd. In dit voorbereidend onderzoek wordt de validiteit van de gebruikte instrumenten getest. Van deze testronde worden geen landelijke resultaten gerapporteerd.
De hoofdstudie vindt plaats in het voorjaar van 2027. De gegevens worden verzameld op scholen in het basisonderwijs, gespecialiseerd onderwijs en voortgezet onderwijs. De scholen en klassen die aan het onderzoek deelnemen worden aselect gekozen. In elke onderwijssector wordt gebruik gemaakt van een representatieve steekproef scholen. Daarbij worden naast leerlingen ook leraren en schoolleiders bevraagd over hoe zij het burgerschapsonderwijs op school vormgeven.
Aanvullende informatie
